ดื่มน้ำสายเดียวกัน ร่วมสร้างความฝันน้ำดื่มใสสะอาด——วาระครบรอบ 5 ปี โครงการภายใต้กองทุนพิเศษความร่วมมือเอเชียของสาธารณรัฐประชาชนจีน “น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง”

น้ำ คือแหล่งกำเนิดแห่งชีวิต และเป็นรากฐานสำคัญของสุขภาพ ไม่ว่าจะเป็นการผันน้ำพุภูเขาใสสะอาด การขุดเจาะบ่อน้ำที่ให้ความหวานชื่น การจัดตั้งจุดรับน้ำที่สะดวกสบาย หรือการติดตั้งอุปกรณ์กรองน้ำให้เข้าถึงครัวเรือนและสถานศึกษา โครงการพัฒนาความเป็นอยู่ของประชาชนที่ดูเรียบง่ายเหล่านี้ กำลังเปลี่ยนโฉมวิถีชีวิตในชนบทของประเทศลุ่มแม่น้ำโขงอย่างเงียบงัน

ดื่มน้ำสายเดียวกัน ผูกชะตาชีวิตแน่นแฟ้น ในปี 2016 กลไกความร่วมมือล้านช้าง-แม่โขงเริ่มต้นขึ้นอย่างเป็นทางการ ได้วาดพิมพ์เขียวสำหรับการพัฒนาร่วมกันในภูมิภาค และตั้งแต่ปี 2020 เป็นต้นมา ภายใต้การสนับสนุนจากกองทุนความร่วมมือเอเชียของสาธารณรัฐประชาชนจีน หน่วยงานต่าง ๆ ได้ร่วมกันดำเนินโครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” อาทิ สถาบันวิจัยทรัพยากรน้ำและพลังงานน้ำแห่งประเทศจีน ศูนย์ความร่วมมือทรัพยากรน้ำล้านช้าง-แม่โขง และสถาบันวิทยาศาสตร์แม่น้ำแยงซี โดยมุ่งแก้ไขปัญหาความปลอดภัยด้านน้ำดื่มในชนบทของกัมพูชา ลาว และเมียนมา

ตอบโจทย์อย่างแม่นยำ ดับกระหายของประชาชน

ในอดีต ชาวบ้านหมู่บ้านฮัตคิป (Hatkip Village) ในแขวงหลวงพระบาง สปป.ลาว เกิดความขัดแย้งกับหมู่บ้านใกล้เคียงบ่อยครั้งเนื่องด้วยเรื่องแหล่งน้ำ ส่วนชาวบ้านในรัฐยะไข่ของเมียนมา มักประสบปัญหาท้องร่วงจากการดื่มน้ำขุ่นในฤดูฝนและน้ำที่มีสาหร่ายในฤดูแล้ง ขณะที่เด็ก ๆ ในหมู่บ้านสเลง (Sleng Village) จังหวัดกันดาลของกัมพูชา ต้องเดินเท้าครึ่งชั่วโมงทุกวันเพื่อไปตักน้ำจากบ่อน้ำตื้นในวัด... ภาพเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงวิกฤตน้ำที่หมู่บ้านในกัมพูชา ลาว และเมียนมาต้องเผชิญร่วมกัน ได้แก่ ปริมาณน้ำที่ไม่เพียงพอ คุณภาพน้ำที่ไม่สะอาด และการเข้าถึงน้ำที่ไม่สะดวก

นักเรียนโรงเรียนประถมหมู่บ้านฮัตคิป (Hatkip Village) แขวงหลวงพระบาง สปป.ลาว ดื่มน้ำสะอาด

เมื่อเผชิญกับความท้าทายของสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติที่ซับซ้อนและหลากหลาย แนวคิด“ปรับให้เหมาะสมกับพื้นที่” จึงถือเป็น“กุญแจทอง” ในการไขปัญหาของทีมงานโครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” ในพื้นที่ภูเขาของแขวงหลวงพระบางและแขวงพงสาลี สปป.ลาว ทีมงานได้ลงพื้นที่สำรวจ ประเมินปริมาณน้ำ และตรวจวัดคุณภาพน้ำ จนสามารถคัดเลือกน้ำพุบนภูเขาหรือน้ำบ่อบาดาลที่มีคุณภาพมาเป็นแหล่งน้ำต้นทุน และสร้างระบบประปาแบบไหลตามแรงโน้มถ่วงตามลักษณะภูมิประเทศ พร้อมทั้งใช้ทรายจากแม่น้ำในท้องถิ่นเป็นวัสดุกรอง สร้างโมเดลการจ่ายน้ำที่ใช้พลังงานต่ำและบำรุงรักษาง่าย สิ้นสุดประวัติศาสตร์ที่ชาวบ้านไม่มีน้ำใช้ในฤดูแล้งและต้องใช้น้ำขุ่นในฤดูฝน สายน้ำที่ไหลรินไม่เพียงหล่อเลี้ยงหัวใจของประชาชนนับหมื่น หากยังรดรินดอกไม้มิตรภาพจีน-ลาวให้เบ่งบานอย่างงดงามด้วยความผูกพัน

ในพื้นที่ราบของจังหวัดสตึงเตรงและจังหวัดกันดาล ประเทศกัมพูชา ทีมงานขุดเจาะบ่อน้ำลึกพร้อมติดตั้งถังเก็บน้ำบนที่สูง เพื่อลดความเสี่ยงการขาดแคลนน้ำในฤดูแล้ง ขณะเดียวกันยังได้ใช้ระบบกรองน้ำหลายชั้นที่ผสมผสานการกรองผ่านชั้นดินธรรมชาติ การดูดซับด้วยคาร์บอนและทราย และการกรองด้วยเยื่อกรองแบบอัลตราฟิลเตรชัน ทำให้สามารถได้น้ำดื่ม“คุณภาพสูง” ใน“ราคาต่ำ” จนได้รับคำชื่นชมจากชาวบ้านว่าเป็น“น้ำดีเพื่อสุขภาพ”

ในอำเภอเจ้าผิวก์ (Kyaukpyu District) รัฐยะไข่ ประเทศเมียนมา เพื่อให้สอดคล้องกับขนบธรรมเนียมท้องถิ่นและประหยัดค่าใช้จ่าย ทีมงานใช้ทรายแม่น้ำและกะลามะพร้าวในพื้นที่เป็นวัตถุดิบ สร้างระบบกรองชีวภาพแบบไหลช้า 4 ชั้นขึ้นมาอย่างสร้างสรรค์ ได้แก่“ฟองน้ำ-ทรายควอตซ์หยาบ-ทรายควอตซ์ละเอียด-ถ่านกัมมันต์” ทำให้สามารถเปลี่ยนน้ำขุ่นให้เป็นน้ำใสโดยไม่ต้องใช้สารเคมีใด ๆ

การยกระดับวิธีการเข้าถึงน้ำยังช่วยเปิดทางแก้ไข“กิโลเมตรสุดท้าย” ของการใช้น้ำ การสร้างจุดรับน้ำรวมและการติดตั้งเครื่องกดน้ำทำให้ชาวบ้านสามารถเข้าถึงน้ำดื่มที่สะอาด สะดวก และราคาย่อมเยาได้อย่างทั่วถึงและเท่าเทียมกัน นาย Duk Sras ครูใหญ่โรงเรียนหมู่บ้านสเลง กัมพูชา กล่าวว่า“ก่อนหน้านี้นักเรียนต้องพกน้ำจากบ้านมาโรงเรียนทุกวัน แต่หลังจากโครงการเสร็จสิ้น ครูและนักเรียนทั้งโรงเรียนสามารถไปตักน้ำจากจุดรับน้ำรวมได้โดยตรง สะดวกมาก บางคนยังตักน้ำกลับไปใช้ที่บ้านหลังเลิกเรียนด้วย น้ำใสและมีรสดี” ทางด้านนาย Erik ชาวบ้านหมู่บ้านฮัตคิป สปป.ลาว กล่าวว่า“ไม่ต้องเสียเวลา 1-2 ชั่วโมงไปตักน้ำอีกต่อไป และไม่ต้องเสียเงินจำนวนมากเพื่อซื้อน้ำดื่มบรรจุขวด เด็ก ๆ ยังสามารถดื่มน้ำที่สะอาดและถูกสุขอนามัยได้ภายในโรงเรียน ซึ่งทั้งหมดนี้คือสิ่งที่พวกเขาไม่เคยกล้าฝันในอดีต”

หยั่งรากร่วมพึ่งพา เสริมพลังการกำกับดูแล

“เทคโนโลยีที่ดีที่สุดควรเป็นดั่งเมล็ดพันธุ์ข้าว ที่สามารถหยั่งรากและเติบโตงอกงามบนผืนแผ่นดินต่างแดนได้” แนวคิดนี้สอดแทรกอยู่ตลอดการดำเนินงานของโครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” สิ่งที่ทีมงานโครงการมุ่งทำนั้น มิเพียงเป็นการถ่ายทอดเทคโนโลยีเท่านั้น หากแต่เป็นการสร้างรูปแบบการผสานรวมเชิงลึกระหว่างเทคโนโลยีจีน-การบริหารจัดการในท้องถิ่น โดยให้แนวทางเทคนิคสอดคล้องกับสภาพธรรมชาติ ส่วนการดำเนินโครงการก็ได้คำนึงถึงสังคมและวัฒนธรรมท้องถิ่น ส่งผลให้แต่ละโครงการมีทั้งความแข็งแกร่งในเชิงเทคนิคและความผูกพันที่อบอุ่น

ก่อนที่โครงการแต่ละที่จะเริ่มต้นขึ้น ล้วนต้องผ่านกระบวนการสำรวจศึกษาอย่างลึกซึ้งและการหารืออย่างเป็นประชาธิปไตย ในหมู่บ้านฮัตคิป สปป.ลาว ผู้แทนชาวบ้านกว่า 80 คนได้ร่วมนั่งประชุมกับผู้เชี่ยวชาญจีน เพื่อลงคะแนนเห็นชอบในประเด็นสำคัญ ทั้งแผนการก่อสร้างระบบประปา รูปแบบการบริหารจัดการ และการแบ่งปันค่าใช้จ่ายในการดำเนินงาน ภายใต้การชี้แนะของทีมงานโครงการ ประชาชนในชุมชนได้มีส่วนร่วมตลอดทั้งกระบวนการ ตั้งแต่การวางแผน การก่อสร้าง ไปจนถึงการบริหารจัดการระบบประปา ทำให้ชาวบ้านเกิดความกระตือรือร้นและสมัครใจในการรับผิดชอบดูแลรักษาระบบน้ำของชุมชนด้วยตนเองอย่างแข็งขัน ในเดือนเมษายน 2023 เมื่อนาย Li Guoying รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรน้ำของจีนเดินทางมาตรวจเยี่ยมโครงการ ท่านได้กล่าวชื่นชมว่าโครงการนี้เป็นโครงการ“ดี 5 ประการ” ได้แก่“ตั้งเป้าหมายได้ดี แนวคิดการออกแบบดี ความร่วมมือหลายฝ่ายเป็นไปได้ดี การดำเนินงานได้ผลดี และเสียงตอบรับจากประชาชนดี”

ครูและนักเรียนโรงเรียนประถมหมู่บ้านสเลง (Sleng Village) จังหวัดกันดาล ประเทศกัมพูชา ดื่มน้ำสะอาด

แนวทางการบริหารจัดการแบบมีส่วนร่วมดังกล่าวได้รับการพัฒนาและยกระดับอย่างต่อเนื่องในกัมพูชาและเมียนมา อาทิ ในหมู่บ้านสเลงของกัมพูชา ทีมงานโครงการได้จัดตั้งกลไกการดำเนินงานและบำรุงรักษาแบบ“สามประสาน” ได้แก่“โครงการเป็นผู้ชี้แนะ ชาวบ้านบริหารจัดการเอง และอาศัยวัดเป็นศูนย์กลาง” เพื่อสนับสนุนการดำเนินงานของโครงการให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ โดยโครงการจะสนับสนุนด้านเทคนิคและการฝึกอบรมบุคลากร ส่วนชาวบ้านจะคัดเลือกผู้ดูแลระบบน้ำประจำชุมชนด้วยตนเอง และมอบหมายให้วัดรับผิดชอบการดูแลรักษาในชีวิตประจำวัน จนเกิดเป็นโมเดลการกำกับดูแลระยะยาวที่มีความชัดเจนในสิทธิและหน้าที่ ใช้ต้นทุนต่ำ และมีความยั่งยืน นาย Li Guoying ให้คำนิยมต่อโมเดลการกำกับดูแลนี้อย่างสูง โดยกล่าวว่า“ความสำคัญของการออกแบบกลไก ไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าการก่อสร้างวิศวกรรม” ด้านนาย Watt Botkosal รองเลขาธิการคณะกรรมการแม่น้ำโขงแห่งชาติกัมพูชา ในฐานะผู้ประสานงานฝ่ายกัมพูชาของโครงการ ระบุว่า“โครงการน้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง ไม่เพียงแต่ได้ยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน แต่ยังเพิ่มขีดความสามารถในการบริหารจัดการของหน่วยงานท้องถิ่นด้วย ซึ่งเป็นแรงสนับสนุนสำคัญต่อเป้าหมายการเข้าถึงน้ำดื่มที่ปลอดภัยอย่างรอบด้านภายในปี 2030 ของกัมพูชา”

โครงการสาธิต ณ หมู่บ้านมาอูบิน (Maubin Village) ภาคอิรวดี ประเทศเมียนมา

คุณค่าที่ยั่งยืนของโครงการยังอยู่ที่การถ่ายทอดความรู้และทักษะความสามารถในระยะยาว ในเมียนมา ทีมงานได้จัดการฝึกอบรมทางเทคนิคแบบเจาะจง บ่มเพาะผู้ดูแลระบบน้ำในท้องถิ่น และจัดทำคู่มือบำรุงรักษาภาษาเมียนมาที่เข้าใจง่าย เพื่อให้ชาวบ้านสามารถดูแลระบบได้ด้วยตนเองอย่างแท้จริง นอกจากนี้ ยังได้แปลงหลักการดูแลรักษาเครื่องกรองน้ำที่ซับซ้อนให้กลายเป็นความรู้ที่ชาวบ้านเข้าใจและจำได้ง่าย เช่น คำกล่าวที่ว่า“ล้างฟองน้ำทุกครึ่งเดือน เปลี่ยนทรายหยาบในฤดูฝน” ซึ่งได้เข้าเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชาวบ้านไปโดยปริยาย

สิ่งที่โครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” มอบให้แก่ภูมิภาค จึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงโครงการประปาจำนวน 110 แห่งเท่านั้น แต่เป็นชุดแนวทางแก้ไขแบบครบวงจร ตั้งแต่การสำรวจความต้องการอย่างแม่นยำ การวางแผนและออกแบบตามสภาพพื้นที่ ไปจนถึงการบริหารจัดการระยะยาวและการเสริมสร้างขีดความสามารถในท้องถิ่น ตลอด 5 ปีที่ผ่านมา โครงการได้ฝึกอบรมบุคลากรด้านการบริหารจัดการมืออาชีพกว่า 200 คน และมีผู้เข้าร่วมกิจกรรมเผยแพร่ความรู้สู่ชุมชนกว่า 400 คน ทำให้เกิดการก้าวข้ามจาก“ความช่วยเหลือด้านโครงสร้างพื้นฐาน” ไปสู่“การเสริมพลังด้วยองค์ความรู้” อย่างแท้จริง

เชื่อมใจประสานมิตร ถ่ายทอดแนวทางจีน

โครงการแบบ“เล็กน้อยแต่ดีงาม” ทั้ง 110 โครงการนี้ ได้ครองใจประชาชนอย่างแท้จริง การสำรวจพบว่า ผู้ใช้น้ำกว่า 95% พึงพอใจในปริมาณและคุณภาพน้ำ ชาวบ้าน 93% เห็นว่ารายจ่ายด้านน้ำในครัวเรือนลดลงอย่างเห็นได้ชัด และ 91% ไม่ต้องทนกับความยากลำบากในการเดินทางไกลเพื่อตักน้ำอีกต่อไป รัฐบาลท้องถิ่นในหลายประเทศ ทั้งลาว กัมพูชา และเมียนมา ต่างส่งจดหมายขอบคุณจีนสำหรับการดำเนินโครงการที่“ถือประชาชนเป็นศูนย์กลาง และสร้างประโยชน์ที่จับต้องได้” นี้ ในพิธีส่งมอบโครงการ ณ หมู่บ้านฮัตคิป นาย Souk An Bounyong อดีตรองเลขาธิการพรรคฯ และประธานแนวลาวสร้างชาติ ประจำแขวงหลวงพระบาง กล่าวว่า“การดำเนินโครงการน้ำดื่มสะอาดที่หมู่บ้านฮัตคิป ทำให้ชาวชนบทและครูนักเรียนเกือบพันคนได้รับประโยชน์อย่างแท้จริง ผมรู้สึกภาคภูมิใจอย่างยิ่ง ขอให้มิตรภาพลาว-จีนยั่งยืนสืบไปชั่วลูกชั่วหลาน”

ผลสำเร็จด้านความเป็นอยู่ของประชาชนที่จับต้องได้นี้ ยังได้รับการยอมรับอย่างสูงจากสังคมโลก โดยในปี 2023 โครงการนี้ได้รับการการขึ้นทะเบียนไว้ในบัญชีรายชื่อความร่วมมือที่เป็นรูปธรรมของการประชุมสุดยอดว่าด้วยความร่วมมือระหว่างประเทศ“หนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง” ครั้งที่ 3 และในปี 2024 โครงการนี้ยังได้รับรางวัล“กรณีศึกษาการลดความยากจนที่ดีที่สุดของโลก ครั้งที่ 5” ซึ่งมอบโดย 7 องค์กรระหว่างประเทศ รวมถึง ธนาคารโลก องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ เป็นต้น

จากรอยยิ้มของชาวบ้านสู่คำขอบคุณของรัฐบาล จากบัญชีรายชื่อในการประชุมระหว่างประเทศสู่เหรียญรางวัลแห่งการขจัดความยากจน สิ่งเหล่านี้มิเพียงเป็นการยอมรับต่อคุณค่าของโครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” เท่านั้น หากยังสะท้อนการยอมรับต่อแนวคิด“การสร้างประเทศลุ่มแม่น้ำล้านช้าง-แม่น้ำโขงมีชะตาชีวิตร่วมกัน” อีกด้วย

ความปลอดภัยด้านน้ำดื่มคือฟันเฟืองสำคัญในการสร้างประชาคมโลกมีอนาคตร่วมกันของมนุษยชาติ โดยวาระการพัฒนาที่ยั่งยืนปี 2030 ขององค์การสหประชาชาติได้ระบุไว้อย่างชัดเจนว่า จะมุ่ง“บรรลุเป้าหมายการให้ทุกคนเข้าถึงน้ำดื่มที่ปลอดภัยและราคาย่อมเยาอย่างทั่วถึงและเท่าเทียม” ภายในปี 2030 ซึ่งในวันนี้ วิสัยทัศน์ดังกล่าวกำลังกลายเป็นความจริงขึ้นมาในพื้นที่ชนบทริมฝั่งแม่น้ำโขงผ่านโครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง”

ใต้แสงตะวันยามเย็น ผู้คนที่เดินขวักไขว่หน้าจุดรับน้ำ และประกายตาของเหล่านักเรียนเมื่อเปิดก๊อกน้ำในห้องเรียน ภาพที่ธรรมดาแต่กินใจเหล่านี้ ได้ร้อยเรียงกันเป็นภาพวาดที่อบอุ่นที่สุด โครงการ“น้ำดื่มสะอาดล้านช้าง-แม่โขง” ซึ่งถือกำเนิดจากภูมิปัญญาและแนวทางของจีน กำลังสร้างประโยชน์ให้แก่ครอบครัวนับพันนับหมื่นทั่วลุ่มน้ำล้านช้าง-แม่โขง และจะยังคงหล่อเลี้ยงอนาคตให้ชุ่มชื่นสืบไป