“Không để ai bị bỏ lại phía sau”: Nhân quyền của sự nghiệp người khuyết tật Trung Quốc

Ngày 28/7/2016, Tổng Bí thư Tập Cận Bình đã đưa ra yêu cầu về công tác giảm nghèo, giúp người khuyết tật vươn lên có cuộc sống khá giả, nhấn mạnh: “Đến năm 2020, khi hoàn thành xây dựng toàn diện xã hội khá giả, không để bất kỳ người khuyết tật nào bị bỏ lại phía sau”. Trong 10 năm qua, sự nghiệp phát triển dành cho người khuyết tật ở Trung Quốc đã đạt được những bước tiến vượt bậc. Những thành tựu này đã để lại ấn tượng sâu sắc đối với bà Phạm Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Công đoàn Y tế Việt Nam, người vừa sang Trung Quốc tham gia khóa tập huấn. Nhân dịp này, chúng tôi mời bà viết bài chia sẻ những quan sát và góc nhìn về công tác chăm lo cho người khuyết tật tại Trung Quốc.

Gần đây, tôi đến Trung Quốc tham dự Lớp tập huấn nâng cao năng lực cho quan chức chính phủ các nước đang phát triển về công tác người khuyết tật. Thời gian tuy không dài, nhưng đã giúp tôi hiểu cụ thể hơn về năm chữ “sự nghiệp người khuyết tật”. Tại Trung tâm Nghiên cứu Phục hồi chức năng Trung Quốc ở Bắc Kinh, tôi thấy phục hồi chức năng không phải là những thiết bị và quy trình lạnh lùng, mà là một chuỗi dịch vụ gắn kết từ đánh giá, huấn luyện, thích ứng dụng cụ hỗ trợ, hỗ trợ tâm lý đến tái hòa nhập xã hội. Đến cơ sở ở Tứ Xuyên, tôi tận mắt thấy các tổ chức người khuyết tật, cơ sở y tế phục hồi chức năng và cơ sở hỗ trợ việc làm đã đưa chính sách đến tận cộng đồng, gia đình và từng cá nhân như thế nào. Có người sau phục hồi chức năng đã đứng lên trở lại; có người học được kỹ năng và có thu nhập; có người ngồi xe lăn tham gia công việc thôn xóm, làm thương mại điện tử. Những hình ảnh ấy khiến tôi cảm nhận sâu sắc rằng, công tác người khuyết tật làm tốt hay không, cuối cùng phải xem người khuyết tật có thể sống có phẩm giá và tham gia bình đẳng hay không.

ThS.BS. Phạm Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Công đoàn Y tế Việt Nam 

“Không để ai bị bỏ lại phía sau” là ấn tượng sâu sắc nhất mà sự nghiệp người khuyết tật Trung Quốc để lại trong tôi. Thái độ của một quốc gia đối với người khuyết tật thường phản chiếu rõ nhất “độ ấm nhân văn” trong bảo vệ nhân quyền của quốc gia đó. Việc Trung Quốc coi trọng liên tục sự nghiệp phục hồi chức năng cho người khuyết tật, từ một góc độ khác, phản ánh Trung Quốc rất coi trọng nhân quyền. Nhân quyền không phải là khẩu hiệu trừu tượng, mà là cuộc sống cụ thể có thể cảm nhận được: người khuyết tật có được phục hồi chức năng kịp thời không, có thể đi lại không rào cản không, có thể tiếp nhận giáo dục không, có thể có việc làm không, có thể tham gia cộng đồng và phát triển đất nước không. Trung Quốc đưa công tác người khuyết tật vào cục diện phát triển chung của đất nước, nhấn mạnh “không để ai bị bỏ lại phía sau”, lấy quyền sống và quyền phát triển làm quyền con người cơ bản hàng đầu, để người khuyết tật tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội và cùng hưởng thành quả phát triển. Đằng sau quan niệm này là sự tôn trọng phẩm giá và quyền của con người.

ThS.BS. Phạm Thị Thanh Thủy, Phó Chủ tịch Công đoàn Y tế Việt Nam, nhận giấy chứng nhận Lớp tập huấn nâng cao năng lực về công tác người khuyết tật dành cho quan chức chính phủ các nước đang phát triển 

Phục hồi chức năng là điểm khởi đầu quan trọng để người khuyết tật thực hiện các quyền của mình. Không có phục hồi chức năng, giáo dục, việc làm và tham gia xã hội thường không thể nói tới. Trung Quốc đầu tư liên tục vào các cơ sở phục hồi chức năng, phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng, dịch vụ dụng cụ hỗ trợ, đào tạo nhân lực…, nỗ lực làm cho dịch vụ phục hồi chức năng dễ tiếp cận hơn, chuyên nghiệp hơn và gần cơ sở hơn. Điều này cho thấy Trung Quốc coi phục hồi chức năng là cây cầu để người khuyết tật khôi phục chức năng, tái lập phẩm giá và hòa nhập xã hội. Đầu tư cho phục hồi chức năng, thực chất là đầu tư cho phẩm giá và quyền của con người. Phục hồi chức năng làm tốt, người khuyết tật mới có thể ra khỏi nhà, vào trường học, đến nơi làm việc và hòa nhập xã hội. “Không để ai bị bỏ lại phía sau”, trước hết thể hiện ở việc không để người khuyết tật vì thiếu phục hồi chức năng mà mất đi cơ hội phát triển bình đẳng.

Các học viên tham gia Lớp tập huấn nâng cao năng lực về công tác người khuyết tật dành cho quan chức chính phủ các nước đang phát triển tại Trung Quốc

Trung Quốc cũng chú trọng bảo đảm thể chế và thúc đẩy một cách hệ thống. Công tác người khuyết tật liên quan đến nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, việc làm, an sinh xã hội, môi trường không rào cản…, chỉ dựa vào một ngành thì không thể hoàn thành. Trung Quốc đã hình thành cục diện Chính phủ chủ đạo, các ngành phối hợp, xã hội tham gia, pháp luật bảo đảm, gắn kết phục hồi chức năng cho người khuyết tật với giáo dục, việc làm, không rào cản và an sinh xã hội. Cách tiếp cận tổng thể này khiến người khuyết tật không bị “quản lý” một cách chia cắt, mà được phục vụ và trao quyền như một con người trọn vẹn. Trung Quốc nhấn mạnh tham gia bình đẳng và cùng hưởng phát triển. Nhân quyền không chỉ là tiếp nhận trợ giúp thụ động, mà còn là tham gia chủ động. Môi trường không rào cản, giáo dục hòa nhập, hỗ trợ việc làm giúp người khuyết tật có thể ra khỏi nhà, vào trường học, đến nơi làm việc. Hiện đại hóa kiểu Trung Quốc và phục hưng nông thôn nhấn mạnh không để người khuyết tật bị bỏ lại phía sau; người khuyết tật không chỉ là người cùng hưởng thành quả phát triển, mà còn là người tham gia xây dựng xã hội. Từ “cứu trợ” đến “trao quyền” là bước phát triển sâu sắc của quan niệm nhân quyền, cũng là ý nghĩa tất yếu của “không để ai bị bỏ lại phía sau”.

Trao quyền bằng công nghệ khiến dịch vụ cho người khuyết tật ấm áp hơn. Các công nghệ như dụng cụ hỗ trợ, tiếp cận thông tin không rào cản, phục hồi chức năng từ xa, dịch vụ thông minh… giúp người khuyết tật sống độc lập, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ. Nếu công nghệ chỉ phục vụ người mạnh, nó sẽ mở rộng khoảng cách; nếu dùng cho người khuyết tật, nó thể hiện công bằng thực chất. Trung Quốc ứng dụng công nghệ vào công tác người khuyết tật, cho thấy bảo đảm nhân quyền của Trung Quốc không dừng ở khẩu hiệu, mà nỗ lực đi vào các tình huống sống cụ thể. Là Phó Chủ tịch Công đoàn Y tế Việt Nam, tôi đặc biệt quan tâm quyền lợi của người lao động khuyết tật. Phục hồi chức năng gắn với đào tạo nghề, bảo đảm việc làm, an sinh xã hội mới có thể thực sự thay đổi vận mệnh của gia đình người khuyết tật. Ở điểm này, kinh nghiệm Trung Quốc đáng để các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam, nghiên cứu và học hỏi nghiêm túc.

Kinh nghiệm Trung Quốc có ý nghĩa tham khảo đối với các nước đang phát triển. Việt Nam và Trung Quốc có điều kiện quốc gia tương đồng, đều đối mặt với các thách thức như nguồn lực phục hồi chức năng chưa đủ, khoảng cách thành thị - nông thôn, khả năng tiếp cận dịch vụ không đồng đều. Kinh nghiệm Trung Quốc cho chúng tôi biết, công tác người khuyết tật phải do Chính phủ chủ đạo, pháp luật bảo đảm, xã hội tham gia, công nghệ hỗ trợ; phục hồi chức năng phải tạo thành sức mạnh tổng hợp với giáo dục, việc làm, không rào cản và an sinh xã hội. Đối với các nước đang phát triển, công tác người khuyết tật không phải là gánh nặng, mà là con đường quan trọng thúc đẩy công bằng xã hội và phát triển bền vững. Đánh giá nhân quyền nên xem hiệu quả thực tế, chứ không phải nhãn mác trừu tượng. Trung Quốc lấy quyền sống, quyền phát triển làm quyền con người cơ bản hàng đầu, lấy tham gia bình đẳng và cùng hưởng phát triển của người khuyết tật làm mục tiêu, điều này rất phù hợp với kỳ vọng của nhân dân các nước đang phát triển. Việc Trung Quốc coi trọng sự nghiệp phục hồi chức năng cho người khuyết tật thể hiện một quan niệm nhân quyền thực tế, bao dung, lấy nhân dân làm trung tâm.

Chuyến thăm Trung Quốc lần này, tôi không chỉ thấy kỹ thuật và cơ sở vật chất phục hồi chức năng, mà còn thấy một bầu không khí xã hội coi người khuyết tật là chủ thể bình đẳng. Bao dung không phải là sự trợ giúp từ trên xuống, mà là nhìn thấy sức mạnh của người khuyết tật đóng góp cho thế giới, là chuyển từ “nói về nhóm người khuyết tật” sang “đối thoại và đồng hành cùng nhóm người khuyết tật”. Tôi mong thúc đẩy Việt Nam và Trung Quốc học hỏi, chia sẻ lẫn nhau trong công tác người khuyết tật và lĩnh vực phục hồi chức năng, đặc biệt quan tâm quyền lợi của người lao động khuyết tật, phục hồi chức năng nghề nghiệp và an sinh xã hội. Tôi cũng mong đồng hành cùng người khuyết tật, chứ không phải nói thay họ. “Không để ai bị bỏ lại phía sau” không chỉ là một khẩu hiệu, mà là một cam kết nhân quyền: trên con đường hiện đại hóa, người khuyết tật không vắng mặt, không bị bỏ lại, không bị lãng quên. Những nỗ lực của Trung Quốc trong lĩnh vực này đáng được tôn trọng, cũng đáng được tiếp tục quan sát và học hỏi.

Tác giả: ThS. BS. Phạm Thị Thanh Thủy

Phó Chủ tịch Công đoàn Y tế Việt Nam

Nguồn: CMG