Cùng uống chung một dòng sông, cùng bồi dưỡng giấc mơ nguồn nước ngọt— Kỷ niệm 5 năm Dự án do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa viện trợ từ Quỹ Hợp tác châu Á: “Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”

Nước là nguồn sống, và là nền tảng của sức khỏe. Dù đó là việc lấy nước từ những mạch nước trong vắt trên núi hay khoan giếng sâu để lấy nước ngọt; dù là các điểm lấy nước thuận tiện, hay các thiết bị lọc nước đi vào từng gia đình, trường học, những công trình dân sinh tưởng chừng giản dị ấy đang âm thầm làm thay đổi diện mạo đời sống nông thôn tại các quốc gia ven sông Mekong.

Cùng uống chung một dòng sông, vận mệnh gắn bó khăng khít. Năm 2016, Cơ chế Hợp tác Lan Thương – Mekong được khởi động, vạch ra bản quy hoạch cho phát triển chung của khu vực. Từ năm 2020, với sự hỗ trợ của Quỹ Hợp tác châu Á của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Viện Khoa học Thủy lợi Thủy điện Trung Quốc, Trung tâm Hợp tác Tài nguyên Nước Lan Thương – Mekong, Viện Khoa học Trường Giang thuộc Ủy ban Thủy lợi Trường Giang cùng các đơn vị liên quan đã phối hợp triển khai“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”, nhằm giải quyết vấn đề an ninh nước sinh hoạt tại nông thôn Campuchia, Lào và Myanmar. Tính đến cuối năm 2025, 110 dự án cấp nước kiểu mẫu“nhỏ mà hiệu quả” đã mang lại lợi ích cho khoảng 13.000 người dân, biến tầm nhìn“cùng xây dựng Cộng đồng chia sẻ tương lai Lan Thương – Mekong” thành những nụ cười rạng rỡ trên gương mặt bà con.

Đánh trúng điểm nghẽn, giải cơn khát của đời sống dân sinh

Trước đây, người dân làng Hatkip (tỉnh Luang Prabang, Lào) thường xuyên xảy ra tranh chấp nguồn nước với làng lân cận; người dân tại bang Rakhine (Myanmar), thường xuyên bị tiêu chảy do uống nước đục vào mùa mưa và nước có tảo vào mùa khô; trẻ em làng Sleng (tỉnh Kandal, Campuchia) mỗi ngày phải đi bộ nửa giờ đến giếng nông trong chùa để lấy nước… Đó là những khó khăn phổ biến mà nông thôn Campuchia, Lào, Myanmar phải đối mặt: thiếu nước, nước không sạch, việc lấy nước bất tiện.

Đối mặt với những thách thức của điều kiện tự nhiên phức tạp và đa dạng nền tảng hạ tầng,“tùy địa phương mà làm” chính là“chìa khóa vàng” giúp nhóm dự án“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong” tháo gỡ khó khăn. Tại các vùng núi của tỉnh Luang Prabang và Phongsaly (Lào), thông qua khảo sát thực địa, thăm dò hiện trường, đánh giá trữ lượng và kiểm tra chất lượng nước, dự án lựa chọn các nguồn nước suối hoặc nước giếng khoan bảo đảm chất lượng; xây dựng hệ thống cấp nước tự chảy theo địa hình, sử dụng cát sông tại chỗ làm vật liệu lọc, hình thành mô hình cấp nước tiêu thụ năng lượng thấp, ít bảo trì. Điều này đã hoàn toàn chấm dứt tình trạng thiếu nước cho người dân vùng núi trong mùa khô và nước đục trong mùa mưa; dòng nước trong lành không chỉ tưới mát đời sống người dân mà còn vun đắp sâu sắc tình hữu nghị Trung – Lào. Tại các vùng đồng bằng như tỉnh Stung Treng và Kandal (Campuchia), dự án khoan giếng sâu kết hợp bồn chứa đặt cao để đối phó hiệu quả nguy cơ thiếu nước mùa khô; đồng thời, dựa trên sự thẩm lọc tự nhiên của địa tầng, kết hợp hấp phụ bằng cát than và lọc màng siêu lọc để hình thành hàng rào đa tầng, đạt được cấp nước“chất lượng cao” với“chi phí thấp”, được người dân khen ngợi là“nước sạch cho sức khỏe”. Tại huyện Kyaukpyu (bang Rakhine, Myanmar), nhằm hài hòa tập quán văn hóa và chi phí vận hành, dự án sáng tạo sử dụng cát sông và vỏ dừa địa phương làm nguyên liệu, xây dựng hệ thống lọc sinh học chậm bốn cấp“bọt biển – cát thạch anh thô – cát thạch anh mịn – than hoạt tính”, không cần bổ sung bất kỳ hóa chất nào mà vẫn biến nước đục thành nước trong.

Việc cải thiện phương thức lấy nước đã khai thông“kilômét cuối cùng” trong việc tiếp cận nước sạch. Các điểm lấy nước tập trung và máy nước uống được xây dựng và trang bị giúp người dân được tiếp cận nước uống sạch, tiện lợi và giá cả phải chăng một cách công bằng và phổ biến. Hiệu trưởng Trường Tiểu học làng Sleng, tỉnh Kandal (Campuchia), ông Duk Sras, chia sẻ:“Trước đây học sinh phải mang nước từ nhà đến trường; sau khi công trình hoàn thành, thầy trò đều có thể trực tiếp đến điểm lấy nước tập trung, rất thuận tiện. Một số thầy cô và học sinh còn lấy nước về dùng tại nhà, nước rất trong và ngọt.” Người dân làng Hatkip (Lào) như anh Erik không còn phải mất một, hai giờ đi lấy nước hay tốn kém mua nước đóng chai; trẻ em thậm chí được uống nước sạch, hợp vệ sinh ngay tại trường. Những điều ấy trước kia họ chưa từng dám nghĩ tới.

Bám rễ cộng sinh, trao quyền quản trị

“Công nghệ tốt nhất nên giống như hạt giống lúa, bén rễ và nảy mầm trên mảnh đất xa lạ.” Tư tưởng này xuyên suốt“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”. Dự án không chỉ đơn thuần chuyển giao công nghệ, mà xây dựng mô hình kết hợp sâu giữa“công nghệ Trung Quốc + quản lý bản địa”: giải pháp kỹ thuật phù hợp điều kiện tự nhiên địa phương, thực hành công trình thấm đẫm nhân văn, để mỗi công trình vừa vững vàng về kỹ thuật, vừa ấm áp về tình người.

Trước khi triển khai, mỗi công trình đều trải qua khảo sát kỹ lưỡng và tham vấn dân chủ. Tại làng Hatkip (Lào), hơn 80 đại diện người dân cùng chuyên gia Trung Quốc đã cùng nhau ngồi lại để bỏ phiếu về các vấn đề then chốt như phương án xây dựng, mô hình quản lý và chia sẻ chi phí vận hành. Dưới sự hướng dẫn của nhóm dự án, cộng đồng tham gia toàn bộ quá trình quy hoạch, xây dựng và quản lý việc cải tạo công trình cấp nước, từ đó chủ động tích cực hơn nữa trong việc gánh vác trách nhiệm quản lý và bảo dưỡng hệ thống cấp nước. Tháng 4/2023, trong chuyến thị sát, Bộ trưởng Bộ Thủy lợi Trung Quốc Lý Quốc Anh đã đánh giá đây là công trình“năm tốt”: mục tiêu đề ra tốt, tư duy thiết kế tốt, hợp tác đa bên tốt, hiệu quả triển khai tốt và phản hồi của người dân tốt.

Cách quản lý có sự tham gia này tiếp tục được nâng cấp tại các nước như Campuchia,  Myanmar. Ở làng Sleng (Campuchia), nhóm dự án đã xây dựng cơ chế vận hành và bảo trì ba trong một gồm"hướng dẫn dự án, tự quản của dân làng và dựa vào chùa chiền", cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và đào tạo nhân sự; người dân tự bầu cán bộ quản lý nước chuyên trách,  giao chùa phụ trách vận hành thường nhật, hình thành mô hình quản lý và bảo trì  bền vững lâu dài với chi phí thấp,quyền hạn – trách nhiệm rõ ràng. Bộ trưởng Lý Quốc Anh đánh giá cao mô hình này và nhấn mạnh“tầm quan trọng của thiết kế cơ chế không kém gì xây dựng công trình”. Phó Tổng Thư ký Ủy hội sông Mekong quốc gia Campuchia Watt Botkosal, điều phối viên phía Campuchia, cho biết:“Dự án Hành động Nguồn nước ngọt không chỉ cải thiện dân sinh mà còn nâng cao năng lực quản lý của các cơ quan địa phương, hỗ trợ quan trọng cho Campuchia thực hiện mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm nước uống an toàn cho toàn dân.”

Giá trị lâu dài của dự án còn thể hiện ở chuyển giao tri thức và năng lực. Tại Myanmar, nhóm dự án tổ chức đào tạo kỹ thuật có trọng tâm, bồi dưỡng cán bộ quản lý nước bản địa, biên soạn sổ tay bảo trì bằng tiếng Myanmar dễ hiểu, giúp người dân nắm vững năng lực vận hành và bảo trì. Bên cạnh đó, những nội dung phức tạp và chuyên môn được chuyển hóa thành kiến thức dễ học, dễ hiểu cho người dân địa phương, ví như các khẩu quyết kiểu“bọt biển nửa tháng rửa một lần, cát thô mùa mưa thay” đã tự nhiên hòa vào đời sống cộng đồng.

“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong” mang lại không chỉ 110 công trình cấp nước, mà còn một bộ giải pháp trọn chuỗi từ khảo sát nhu cầu chính xác, quy hoạch và thiết kế phù hợp địa phương, đến vận hành và bảo trì dài hạn và xây dựng năng lực bản địa. Trong 5 năm, dự án đã đào tạo hơn 200 lượt cán bộ chuyên môn tại ba nước, tổ chức hoạt động truyền thông khoa học cộng đồng với hơn 400 lượt người tham gia, thực sự chuyển mình từ“viện trợ cơ sở vật chất” sang“trao quyền tri thức”.

Kết nối lòng dân, giới thiệu giải pháp Trung Quốc

110 mô hình thực tiễn“nhỏ mà hiệu quả” đã thực sự được lòng dân. Khảo sát cho thấy, hơn 95% hộ dùng nước hài lòng với lưu lượng và chất lượng; 93% người dân nhận thấy chi phí nước sinh hoạt gia đình giảm rõ rệt; 91% người dân không còn cảnh đi xa lấy nước. Nhiều chính quyền địa phương tại Lào, Campuchia và Myanmar đã gửi thư cảm ơn Trung Quốc vì hành động ấm áp“mang lợi ích cho dân, làm việc thiết thực” này. Tại lễ bàn giao dự án ở làng Hatkip, nguyên Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Mặt trận xây dựng đất nước Luang Prabang, Lào, ông Souk An Bounyong xúc động nói:“Dự án nước uống sạch làng Hatkip đã mang lại lợi ích cho gần một nghìn người dân nông thôn và thầy trò nhà trường. Tôi rất tự hào và mong tình hữu nghị Lào – Trung được truyền đời.”

Bảng thành tích dân sinh đầy ấn tượng này cũng nhận được sự ghi nhận cao của cộng đồng quốc tế. Năm 2023, dự án được đưa vào Danh mục hợp tác thực chất của Diễn đàn cấp cao“Vành đai và Con đường” lần thứ ba. Năm 2024, dự án vinh dự nhận“Trường hợp giảm nghèo toàn cầu lần thứ năm” do Ngân hàng Thế giới, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc cùng 7 tổ chức quốc tế trao tặng.

Từ những nụ cười rạng rỡ của người dân làng đến lòng biết ơn của chính phủ, từ danh sách các diễn đàn quốc tế đến những huy chương về giảm nghèo, đó không chỉ là sự khẳng định dành cho dự án“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”, mà còn là sự đồng thuận đối với quan niệm“cùng xây dựng Cộng đồng chia sẻ tương lai Lan Thương – Mekong”. An ninh nước uống là một mắt xích quan trọng của Cộng đồng chia sẻ tương lai nhân loại. Chương trình Nghị sự Phát triển Bền vững 2030 của Liên Hợp Quốc nêu rõ mục tiêu đến năm 2030“bảo đảm mọi người được tiếp cận phổ cập và công bằng với nước uống an toàn, chi trả được”. Hôm nay, thông qua“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”, tầm nhìn ấy đang dần trở thành hiện thực tại các vùng nông thôn ven sông Mekong.

Dưới ánh hoàng hôn, những bước chân tấp nập nơi bệ lấy nước; trong lớp học, ánh mắt học sinh lấp lánh khi vặn vòi nước, những khoảnh khắc bình dị mà lay động ấy cùng nhau tạo nên bức tranh ấm áp nhất.“Hành động Nguồn nước ngọt Lan Thương – Mekong”, trí tuệ và giải pháp khởi nguồn từ Trung Quốc, đang mang lại lợi ích cho hàng nghìn hộ gia đình trong lưu vực Lan Thương – Mekong, và chắc chắn sẽ tiếp tục tưới mát tương lai.

Công trình trình diễn cấp nước tập trung tại làng Maubin, tỉnh Ayeyarwady (Myanmar).

Học sinh Trường Tiểu học làng Hatkip, tỉnh Luang Prabang (Lào) uống nước sạch, hợp vệ sinh.

Thầy trò Trường Tiểu học làng Sleng, tỉnh Kandal (Campuchia) uống nước sạch, hợp vệ sinh.